MỘT SỐ KHÓ KHĂN, THÁCH THỨC ĐỐI VỚI NGƯỜI CÁN BỘ QUẢN LÝ GIÁO DỤC TRONG ĐỔI MỚI CĂN BẢN, TOÀN DIỆN GIÁO DỤC

Phan Tấn Chí

1-Đặt vấn đề

Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XI khẳng định:“Cùng với đổi mới cơ chế quản lý, phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục là khâu then chốt của đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. Chỉ thị số 40-CT/TW về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục trong đó nhấn mạnh “vai trò quan trọng hàng đầu của đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục trong sự nghiệp nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài cho đất nước”. Nghị quyết Hội nghị trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo (Nghị quyết 29-NQ/TW) đặt ra yêu cầu: “Nâng cao nhận thức về vai trò quyết định chất lượng giáo dục và đào tạo của đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục” và đòi hỏi “người cán bộ quản lý phải được đào tạo về nghiệp vụ quản lý”; có phẩm chất, năng lực đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ. Để thể hiện được vai trò trong sự nghiệp đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, bên cạnh những thuận lợi, cơ hội để phát huy, người cán bộ quản lý cũng đang phải đối mặt với số khó khăn, trở ngại nhất định. Những khó khăn đó xuất phát từ bản thân của người quản lý và tác động của những nhân tố khác có liên quan. Phân tích các khó khăn để tìm ra giải pháp khắc phục là vấn đề cần thiết, giúp cho người quản lý thực hiện tốt vai trò, trách nhiệm của mình trong công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục.

2- Vai trò của người cán bộ quản lý giáo dục và những khó khăn, thách thức đặt ra

2.1 Vai trò của người cán bộ quản lý trong đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục

Yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục làm cho vai trò của người cán bộ quản lý giáo dục hiện nay có sự thay đổi đáng kể:

- Trước đây họ là người hướng tới ổn định và trật tự thì ngày nay hướng tới đổi mới và phát triển;

- Trước đây quản lý bằng mệnh lệnh thì ngày nay họ là nhà chính trị để tạo được sự đồng thuận trong đội ngũ và tổ chức;

- Trước đây họ không biết đến sức ép tài chính, còn ngày nay họ phải xoay xở như một doanh nhân;

- Người cán bộ quản lý giáo dục trước đây của cơ quan quản lý giáo dục thường chỉ huy, ra lệnh và kiểm soát thì ngày nay là người hướng dẫn, tư vấn, hỗ trợ, tạo điều kiện;

- Người cán bộ quản lý giáo dục cấp trường, trước đây thực hiện mệnh lệnh cấp trên trong mọi lĩnh vực: chuyên môn, tổ chức, nhân sự, tài chính thì ngày nay là người  quyết định, tổ chức thực hiện, minh bạch hóa các hoạt động chuyên môn, tổ chức, nhân sự và kỹ năng chủ yếu của họ là giải quyết vấn đề. Họ không chỉ hô hào mọi người học tập thường xuyên mà phải là tấm gương cho đội ngũ về học tập thường xuyên, suốt đời. Về phẩm chất, năng lực và kỹ năng ngày nay họ phải đạt như chuẩn quy định, nghĩa là phải có tính kiên nhẫn, sự khổ luyện, lòng can đảm, tự tin, biết vận dụng nhiều phương pháp và phương tiện quản lý hiện đại phù hợp, đặc biệt là phải có kỹ năng sử dụng công nghệ thông tin vào quản lý có hiệu quả...

2.2 Những khó khăn, thách thức đặt ra

Trước hết là những khó khăn từ người quản lý ở cấp chiến lược. Đây là những người giữ vai trò quản lý, điều hành một hệ thống lớn và phức tạp, hoạch định và thực thi các chính sách đổi mới giáo dục. Trong Nghị quyết 29-NQ/TW, dù phần mục tiêu tổng quát không nói thẳng ra nhưng trong mục tiêu cụ thể đã hàm ý mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục lần này cốt lõi là đổi mới “quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”. Vẫn là giáo dục toàn diện nhưng tư duy đã khác. Theo dự báo, nhu cầu phát triển nhân lực ngành giáo dục đến năm 2020 sẽ là 1.680.000 người, trong đó cán bộ quản lý giáo dục có 134.000 người, giảng viên/giáo viên có 1.269.000 người, nhân viên có 277.000 người; bình quân mỗi năm cán bộ quản lý giáo dục tăng 1.680 người, giảng viên/giáo viên tăng 22.900 người, nhân viên tăng 9.300 người [4]. Số liệu cho thấy cả nước đang có trên 100.000 cán bộ quản lý giáo dục các cấp. Thời gian qua, họ được bổ nhiệm không còn theo kiểu con ông cháu cha hay theo cảm tính của cấp trên mà là dựa vào chuẩn. Như vậy, về phẩm chất, năng lực để thực thi nhiệm vụ của người cán bộ quản lý giáo dục đã được chuẩn hóa. Nói một cách khác, đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục thực thi đổi mới phần lớn là những người được đào tạo và bồi dưỡng bài bản, biết rõ vai trò của mình trong quản lý, điều hành cơ sở giáo dục. Khi có vai trò mới, họ phải biết vì sao mình quan trọng hơn, sẽ phải làm gì và hướng tới điều gì. Mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện đã được nói rất rõ nhưng cả trăm ngàn cán bộ quản lý làm sao để họ hiểu đúng và biết rõ mục tiêu đó không phải là dễ dàng đối với cấp chủ quản. Có nhiều kênh thông tin để làm cho cán bộ quản lý thông suốt mục tiêu đổi mới nhưng sâu xa .  Trên thực tế, về tư duy, người cán bộ quản lý cấp dưới chưa thông hết về mục tiêu đổi mới nên họ thực hiện vai trò của mình một cách gượng gạo, máy móc. Trong khi đó, công tác bồi dưỡng, huấn luyện đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục đủ kiến thức cơ bản nhưng vẫn còn thiếu kỹ năng thực hành để họ thực thi đổi mới, nhất là với cấp phó.

Kế tiếp là những khó khăn từ đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục. Giống như người diễn viên, muốn nhập vai và diễn có hồn họ phải hiểu rất rõ về bản thân, về vai đóng, những mong muốn của đạo diễn, bạn đóng chung là ai, đạo cụ ra sao, diễn trước ai…Họ phải thâm nhập thực tiễn, quan sát nhiều hơn, tự tập luyện và nhận sự hỗ trợ từ nhiều người, trao đổi chia sẻ với bạn diễn và không ngừng học hỏi…mới có thể làm mới vai diễn. Thế nhưng không phải ai cũng làm được và làm thành công dù đã có một kịch bản tốt, lời thoại hay. Thói quen trong nếp nghĩ, cách làm cũng như cái bóng của người đi trước chính là cản trở lớn nhất đối với người cán bộ quản lý giáo dục. Cả xã hội chứ không riêng gì người cán bộ quản lý giáo dục đã quen với cách nghĩ vì yếu kém nên phải đổi mới mà không nhận thấy rằng đổi mới còn vì những thách thức, những yêu cầu mới đặt ra có tính khách quan. Do đó, một khi không có yếu kém thì không cần phải đổi mới. Thiếu động lực nên cán bộ quản lý giáo dục ngại đổi mới, có tâm lý chờ đợi là chuyện bình thường. Ngoài những người ngại đổi mới, chờ thời vẫn có cán bộ quản lý giáo dục rất năng động, sáng tạo nhưng hiểu không đúng về đổi mới, cứ tưởng muốn làm gì cũng được mà quên rằng phải tuân thủ pháp luật, phải dựa trên cơ sở pháp lý. Mặt khác, muốn là người hướng tới đổi mới và phát triển, là nhà chính trị, một doanh nhân, người hướng dẫn, tư vấn, hỗ trợ, biết đánh giá đúng năng lực và tạo điều kiện cho cấp dưới, là người quyết định, tổ chức thực hiện, minh bạch hóa các hoạt động chuyên môn, tổ chức, nhân sự, có kỹ năng giải quyết vấn đề, biết vận dụng nhiều phương pháp và phương tiện quản lý hiện đại phù hợp và là tấm gương tự học…thì người cán bộ quản lý giáo dục phải được nhúng vào môi trường có thể thực hiện vai trò đó. Chúng ta nói trong đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục người cán bộ quản lý giáo dục phải biết xoay xở như một doanh nhân nhưng cơ chế nào cho phép họ xoay xở. Hoặc họ phải là người hướng dẫn, tư vấn, hỗ trợ, tạo điều kiện thế nào khi chính họ cũng đang cần hơn ai hết điều đó.

3- Một số giải pháp khắc phục những khó khăn, thách thức đối với người cán bộ quản lý giáo dục

Từ Chỉ thị số 40-CT/TW năm 2004 về việc xây dựng, nâng cao chất lượng đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục đến khi có Nghị quyết 29-NQ/TW năm 2013 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục là gần 10 năm. Cán bộ quản lý giáo dục không lạ gì khi nói đến hai từ đổi mới. Vì sao tốc độ đổi mới chưa được như mong muốn và đáp ứng nhu cầu của xã hội. Việc triển khai từ cấp quản lý chiến lược đến với cấp quản lý tác nghiệp không chậm, không thiếu thế thì tại sao“mục tiêu giáo dục toàn diện chưa được hiểu và thực hiện đúng”như nhận định của Nghị quyết 29-NQ/TW. Không thể chỉ đổ lỗi cho chậm đổi mới tư duy mà còn do công tác tổ chức, do công tác thông tin truyền thông, do công tác bồi dưỡng, huấn luyện đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục… Vì vậy, để đổi mới lần này khác những lần trước, cần khắc phục sớm những điều đó. Đổi mới sẽ không đạt kết quả khi những người thực thi chưa hiểu đúng những điều cần làm, sẽ làm. Thà để nguyên còn hơn bới nát tất cả rồi chẳng biết đường xây lại. Một điều cũng cần được lưu tâm khi đổi mới đó là sự thiếu đồng bộ trong các giải pháp. Chúng ta đã nói nhiều và biết rõ điều này nhưng khi thực hiện vẫn tiếp tục đi vào đường cũ. Đổi mới đội ngũ nhà giáo cần làm từ trong các trường sư phạm thì đổi mới cán bộ quản lý giáo dục cũng phải từ các trường bồi dưỡng đối tượng này. Việc mở rộng cho nhiều đơn vị có thể bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục trên khung chương trình chung đã tạo nên sự đa dạng, tăng sự cạnh tranh. Đội ngũ giảng dạy, bồi dưỡng cho cán bộ quản lý giáo dục sẽ đông đảo và phong phú nhưng lại đang có một nghịch lý là đội ngũ này lại chỉ biết các chủ trương, mục tiêu, nội dung đổi mới cùng lúc với cấp quản lý tác nghiệp - đối tượng mà họ bồi dưỡng, huấn luyện. Vì vậy, dễ xảy ra tình trạng trống đánh xuôi kèn thổi ngược, chất lượng bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục không thật sự hướng đến phát triển năng lực, không đáp ứng được yêu cầu đổi mới quản lý ở các cơ sở giáo dục.

Đối với người cán bộ quản lý, trước hết, cần phải thay đổi về tư duy nhận thức. Thường xuyên tham dự các lớp bồi dưỡng về nghiệp vụ quản lý, tăng cường tự học, tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận, nắm chắc mục tiêu đổi mới, tuân thủ pháp luật. Từ đó xác định cái gì cần đổi mới trước tiên đối với bản thân, cho đơn vị. Sau đó, thiết lập được lộ trình đổi mới, cách thức đổi mới, tạo lập môi trường để tạo động lực thực hiện đổi mới. Tất cả những điều đó thể hiện qua một kế hoạch dài hơi cho bản thân, cho việc tổ chức quản trị đơn vị. Một điều cần lưu ý khi xây dựng lộ trình đổi mới là phải hết sức tránh quan điểm lấy mục tiêu xa áp mục tiêu gần để lộ trình đổi mới phù hợp, sát với thực tiễn hơn. Hiện nay, việc đổi mới kiểm tra, thi, đánh giá chất lượng giáo dục được coi là giải pháp đột phá đổi mới giáo dục. Mỗi cơ sở giáo dục có những giải pháp riêng phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh của mình nhưng sẽ bị giải pháp mang tính đột phá này chi phối mạnh mẽ. Người cán bộ quản lý giáo dục còn là nhà sư phạm nên càng phải am tường hướng đổi mới kiểm tra, thi, đánh giá chất lượng giáo dục để triển khai giải pháp này một cách tốt nhất.

4- Kết luận

Trong Di chúc, chủ tịch Hồ Chí Minh đã dặn đổi mới là một cuộc đấu tranh bền bỉ, một quá trình xây dựng gian khổ,“là một công việc cực kỳ to lớn, nặng nề và phức tạp”, là “cuộc chiến đấu chống lại những gì đã cũ kỹ, hư hỏng, để tạo ra những cái mới mẻ, tốt tươi”. Người cũng từng nói:“Cán bộ đóng vai trò quan trọng họ là cái gốc của mọi công việc và công việc thành hay bại đều do cán bộ tốt hay kém”. Đại tướng Võ Nguyên Giáp cũng từng nói: “Con người mới là yếu tố quyết định” trong một trận chiến. Sự nghiệp đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nói như Bộ trưởng Giáo dục và Đào tạo Phạm Vũ Luận là một trận chiến nên thành bại phụ thuộc rất lớn vào tài chỉ huy của các tướng lĩnh – đó chính là đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục các cấp hiện nay. Thực tế cho thấy, dù có nhấn mạnh đến tầm quan trọng hay tính quyết định của vai diễn mà kịch bản, đạo diễn và người đóng chung vẫn là những con người ấy, nội dung ấy, cơ chế ấy, cung cách quản lý ấy… thì kết quả vẫn không thể tạo nên sự thay đổi như mong muốn. Những khó khăn buổi đầu đổi mới là không tránh khỏi, để vượt qua những khó khăn đó, cần làm tốt việc thông tin để mọi người hiểu đúng, hiểu rõ mục tiêu đổi mới biến nó thành nhu cầu tự thân từ đó tự đổi mới chính mình, góp phần thực hiện thành công mục tiêu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nước nhà./.