BỒI DƯỠNG CÁN BỘ QUẢN LÝ TRƯỜNG PHỔ THÔNG

ĐÁP ỨNG YÊU CẦU ĐỔI MỚI CHƯƠNG TRÌNH VÀ SÁCH GIÁO KHOA –

KHÓ KHĂN VÀ THÁCH THỨC

Phan Tấn Chí*

1.Đặt vấn đề

Ngày 27/3/2015, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 404/QĐ-TTg phê duyệt Đề án đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông với mục tiêu xây dựng ban hành chương trình giáo dục phổ thông mới, sách giáo khoa phổ thông mới góp phần chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng, hiệu quả giáo dục và phát triển con người Việt Nam toàn diện về Đức, Trí, Thể, Mỹ, hướng tới “công dân toàn cầu”.

Đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông chính là đổi mới nội dung dạy học – một trong các thành tố của quá trình giáo dục. Việc đổi mới nội dung dạy học đòi hỏi việc quản lý hoạt động dạy học cũng phải thay đổi theo. Những khó khăn, thách thức khi thực hiện thay đổi này là không thể tránh khỏi nhất là đối với các cán bộ quản lý trường phổ thông - những người dẫn đầu sự thay đổi đó. Nhận diện những khó khăn, thách thức để từ đó chuẩn bị tốt các điều kiện cho việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ quản lý đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông trong thời gian tới là việc làm cần thiết và có tính cấp bách.

2. Những đổi mới của chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ thông

Theo Dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, giáo dục phổ thông có những đổi mới cơ bản sau:

a) Thực hiện một chương trình với nhiều bộ sách giáo khoa. Điều này đặt ra yêu cầu nhà trường, giáo viên phải chủ động trong việc lựa chọn sách giáo khoa. Làm thế nào để nhà trường đưa ra được quyết định một cách chuẩn xác trong việc lựa chọn sách giáo khoa cho công tác giảng dạy? Đây là thách thức không nhỏ đối với lãnh đạo nhà trường và đối với từng giáo viên.

b) Chương trình mới, sách giáo khoa mới được thiết kế theo định hướng phát triển năng lực người học với yêu cầu năng lực, phẩm chất của người học phải được hình thành và phát triển ở tất cả các khâu của quá trình dạy học, từ nội dung đến phương pháp dạy học, trong kiểm tra đánh giá, tổ chức các hoạt động… Như vậy, hoạt động dạy học sẽ phức tạp hơn trước, không chỉ dạy học trên lớp, thông qua các tình huống bài học mà phải linh động dưới nhiều hình thức: dạy học theo dự án, dạy học hợp tác, học qua trải nghiệm...

c) Chương trình mới, sách giáo khoa mới được xây dựng, biên soạn theo hướng tích hợp ở các lớp học, cấp học dưới và phân hóa dần ở các lớp học, cấp học trên. Khó khăn, thách thức lớn là bản thân cán bộ quản lý và giáo viên chưa hiểu hết ý nghĩa của việc dạy học tích hợp, không có kinh nghiệm trong việc xây dựng chương trình, sách giáo khoa và hướng dẫn dạy học theo hướng tích hợp, chưa biết cách vận dụng một số kỹ thuật và phương pháp dạy học đáp ứng yêu cầu của dạy học tích hợp.

d) Chương trình mới, sách giáo khoa mới đáp ứng yêu cầu và góp phần tạo động lực đẩy mạnh đổi mới phương pháp dạy và học, đổi mới thi, kiểm tra, đánh giá chất lượng giáo dục. Phương pháp dạy học thay đổi, phải dạy cách học, cách tìm kiếm và vận dụng, cách phát hiện và giải quyết vấn đề; đề cao sự hợp tác và sáng tạo, không nhồi nhét, chạy theo khối lượng kiến thức. Kiểm tra, đánh giá cũng thay đổi theo hướng: xác nhận đúng năng lực của người học; đánh giá khả năng và hiệu quả vận dụng tổng hợp kiến thức, kỹ năng thông qua chất lượng các dự án, sản phẩm nghiên cứu, qua hoạt động trải nghiệm chứ không chỉ căn cứ vào bài kiểm tra, bài thi. Do vậy phải coi trọng đánh giá trong suốt quá trình dạy học và kết quả học tập.

đ) Số môn học và hoạt động ở các giai đoạn từng cấp học trong chương trình mới dự kiến thực hiện từ năm học 2018-2019 như sau:

- Giai đoạn giáo dục cơ bản gồm hai cấp tiểu học và trung học cơ sở; ở mỗi cấp học có 7 môn học bắt buộc, một số môn học, chủ đề tự chọn và hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

- Giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp ở cấp trung học phổ thông có 4 môn học bắt buộc, một số môn học, chủ đề tự chọn và hoạt động trải nghiệm sáng tạo.

3. Những khó khăn, thách thức trong quản lý hoạt động dạy học

Khó khăn, thách thức đầu tiên là việc quán triệt cho cán bộ quản lý hiểu được mục tiêu, quan điểm đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo để từ đó xác định và tổ chức thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ của nhà trường đáp ứng yêu cầu đổi mới. Chúng ta đã có ba lần cải cách giáo dục và nhiều đổi mới trước khi đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo lần này. Thói quen luôn là cản trở khi thực hiện bất cứ sự đổi mới nào. Lâu nay, cán bộ quản lý, giáo viên, học sinh, mỗi gia đình và thậm chí toàn xã hội với nhận thức cũ, thói quen cũ coi sách giáo khoa là pháp lệnh; việc dạy học được thực hiện theo từng tiết/bài trong sách giáo khoa. Việc phải chuyển sang tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp, đồng thời với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế hiện nay của nhà trường là vô cùng khó khăn. Trên cơ sở chuẩn kiến thức, kỹ năng của chương trình hiện hành, phải xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trong mỗi chuyên đề đã xây dựng, với sự phê duyệt của hiệu trưởng là những vấn đề mới mẻ, là việc không dễ dàng đối với giáo viên và cán bộ quản lý. Chính vì vậy, nội dung bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông phải có hàng loạt điều chỉnh, bổ sung. Khó khăn ở đây chính là phải đưa các nội dung như: Quản lý thực hiện chương trình theo yêu cầu đổi mới, Quản lý hoạt động dạy học theo một số mô hình dạy học mới, Quản lý dạy học phân hóa, Quản lý dạy học tích hợp, Quản lý hoạt động trải nghiệm sáng tạo, Quản lý hoạt động giáo dục giá trị sống - kỹ năng sống, Quản lý hoạt động kiểm tra, đánh giá học sinh, Quản lý chương trình dạy học hai buổi/ngày đối với trường tiểu học…vào chương trình bồi dưỡng căn bản, nâng cao hay thường xuyên như thế nào cho có hệ thống, logic và kịp thời.

Một khó khăn, thách thức trong công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa phải nói đến là khó khăn từ đội ngũ giảng dạy. Để giảng dạy chương trình bồi dưỡng cơ bản, giảng viên phải là người am hiểu và nắm chắc về công tác quản lý, điều hành nhà trường chứ chưa nói đến giảng dạy các chương trình nâng cao, bồi dưỡng thường xuyên. Trong khi đó, đội ngũ giảng viên trong thực tế chưa phải là người được tiếp cận sớm nhất các vấn đề thay đổi từ tầm nhìn, chiến lược cho đến nội dung đổi mới. Cách làm lâu nay là Bộ bồi dưỡng cho cốt cán các địa phương, các cốt cán sẽ bồi dưỡng cho cán bộ quản lý, giáo viên địa phương theo kiểu hình tháp ngược về cả nội dung và thời gian, nghĩa là càng xuống tới cơ sở giáo dục thì chỉ còn nội dung cốt lõi, thời gian bồi dưỡng thì rút ngắn lại. Theo cách này, đội ngũ giảng viên các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý cũng chỉ là cán bộ cốt cán, được nghe để triển khai lại, không khác gì cốt cán của các địa phương. Điều này dẫn đến hệ lụy các địa phương thích nghe trực tiếp “người của Bộ” tập huấn, bồi dưỡng hơn là nghe giảng viên của các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng.

4. Một số đề xuất đối với công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông

4.1. Về chương trình, nội dung, hình thức bồi dưỡng

Có thể chia chương trình bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông thành ba loại:

1-Chương trình căn bản (có tính bắt buộc để đủ điều kiện làm cán bộ quản lý trường phổ thông). 

2-Chương trình nâng cao 1 và 2 (nâng cao 1 nặng phần lý luận để đào tạo thạc sĩ quản lý giáo dục và nâng cao 2 tự chọn bồi dưỡng các năng lực quản lý)

3-Chương trình bồi dưỡng thường xuyên (mang tính thời sự, đáp ứng các yêu cầu về đổi mới giáo dục)

Ba chương trình này cần có sự liên thông, người học chương trình cơ bản xong mới học các chương trình khác. Nội dung chương trình không tạo nên sự trùng lắp, chồng chéo với nhau. Hiện nay, chương trình mang tính bắt buộc là chương trình được ban hành theo Quyết định số 382/QĐ-BGD&ĐT của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 20/01/2012 (gọi tắt là chương trình 382). Gần đây, ngày 30/10/2015, Thông tư số 26/2015/TT/BGDĐT về việc Ban hành Chương trình bồi dưỡng thường xuyên cán bộ quản lý trường tiểu học và Thông tư số 27/2015/TT-BGDĐT về việc Ban hành Chương trình bồi dưỡng thường xuyên cán bộ quản lý trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học đã được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành. Nội dung bồi dưỡng thường xuyên cho cán bộ quản lý trường phổ thông trong chương trình này đề cập đến đầy đủ các vấn đề phục vụ cho việc đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI. Vì vậy, có thể nói việc bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông đã có hai chương trình để thực thi. Thời gian qua, khi chưa có chương trình bồi dưỡng thường xuyên cán bộ quản lý trường phổ thông, chương trình bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý là chương trình có sự quan tâm nhất định của một số lãnh đạo giáo dục địa phương. Thực tế tại Trường Cán bộ quản lý giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy số lớp bồi dưỡng nâng cao năng lực quản lý trường phổ thông gần như tương đương với số lớp học chương trình bắt buộc. Tuy nhiên, vì không phải là chương trình mang tính bắt buộc, một số địa phương còn gặp khó khăn về mặt tài chính, nội dung chương trình còn trùng lắp với chương trình 382, thời điểm bồi dưỡng chưa hợp lý… nên loại hình bồi dưỡng này chưa phát triển mạnh. Khắc phục được những vấn đề này sẽ làm cho việc bồi dưỡng chương trình nâng cao thực hiện được đúng với mục đích là thực sự nâng cao năng lực quản lý cho người học, đáp ứng yêu cầu đổi mới không chỉ riêng chương trình, sách giáo khoa trong thời gian tới.

Đi kèm với đổi mới bất kỳ vấn đề gì cũng phải có lộ trình, kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng. Việc không giao hẳn cho đơn vị nào chịu trách nhiệm đào tạo, bồi dưỡng luôn gây áp lực cho các trường có chức năng đào tạo, bồi dưỡng. Các trường đại học luôn có số lượng người học ổn định, biên chế người dạy dễ hơn so với các trường đào tạo, bồi dưỡng mà số học viên hoàn toàn không chủ động được. Vì vậy, không chỉ Bộ mà các trường cần phải làm tốt công tác dự báo nhu cầu đào tạo, bồi dưỡng.

Về hình thức bồi dưỡng, một vài năm trở lại đây, việc tổ chức đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý tập trung tại chính các cơ sở đào tạo, bồi dưỡng lại không nhiều. Các địa phương muốn được nghe trực tiếp từ những người chịu trách nhiệm xây dựng chính sách quản lý giáo dục hơn là qua trung gian. Việc đào tạo, bồi dưỡng theo hình thức đặt hàng, mở tại địa phương ngày càng phát triển mạnh mẽ. Vì vậy, phải có cơ chế cho việc tổ chức theo cách đào tạo, bồi dưỡng này.

4.2. Về đội ngũ giảng viên

Trước đây, nằm trong hệ thống bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông có Học viện quản lý giáo dục, Trường Cán bộ quản lý giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh và một số trường bồi dưỡng cán bộ quản lý giáo dục của địa phương. Giảng viên Học viện quản lý giáo dục, Trường Cán bộ quản lý giáo dục thành phố Hồ Chí Minh thường là giảng viên nguồn, nắm chắc các vấn đề mới trước khi triển khai đến cốt cán địa phương. Những năm gần đây, các trường đại học có khoa quản lý giáo dục đều thực hiện được nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý cho trường phổ thông. Mặt khác, các Sở Giáo dục và Đào tạo cũng tự tổ chức bồi dưỡng cho cán bộ quản lý của địa phương mình. Nhờ vậy, giảng viên làm công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông có nhiều nguồn, tạo nên sự đa dạng cần thiết và tăng tính cạnh tranh. Tuy nhiên, đây là thách thức đối với đội ngũ giảng viên các trường đào tạo, bồi dưỡng. Để khắc phục điều này, ngoài việc đội ngũ giảng viên phải tự thân vận động, các cơ sở giáo dục đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông phải được Bộ chú ý nhiều hơn: cử tham dự tập huấn các vấn đề mới, tham gia thực hiện các dự án đổi mới, đặt hàng nghiên cứu các đề tài,... 

5. Kết luận

Những lần cải cách giáo dục phổ thông trước đây đều tập trung vào việc đổi mới nội dung dạy học mà cốt lõi là đổi mới chương trình, sách giáo khoa. Dù lần này không gọi là cải cách nhưng việc đổi mới chương trình, sách giáo khoa buộc các thành tố khác của quá trình dạy học phải đổi mới theo. Người quản lý các trường phổ thông hơn ai hết phải được đào tạo, bồi dưỡng một cách căn cơ, có nhận thức rõ ràng và nắm chắc các vấn đề đổi mới để dẫn dắt nhà trường thực hiện thành công hàng loạt các thay đổi. Ngày nay, nói đến đổi mới phải nói đến mức độ và tốc độ đổi mới. Do đó, mục tiêu, chương trình, nội dung, phương pháp và đội ngũ thực hiện công tác đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý trường phổ thông đang đứng trước thách thức phải đổi mới tương ứng với mức độ và tốc độ đổi mới chương trình, sách giáo khoa phổ thông nhằm thực hiện được quan điểm “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học” mà Nghị quyết 29-NQ/TW đã đề ra./.